Karz Ne Demek İslam Hukukunda?
Daha dün gibi hatırlıyorum. Lise yıllarımda, bir arkadaşım borç para istemişti. O zamanlar, “borç” kelimesini duyduğumda aklıma sadece para, fatura ya da taksitle alınan bir telefon gelirdi. Ama işler öyle değilmiş. Hem ekonomi okumuş biriyim hem de İslam hukuku hakkında zaman zaman kafa yoruyorum. Ve bir gün, “Karz” kelimesiyle karşılaştım. Kısa ama derin anlamlı bir kelime. Peki, “karz” ne demek İslam hukukunda?
Karz Nedir?
İslam hukukunda, “karz”, borç verme işlemi anlamına gelir. Ama sadece bu kadar değil. Karz, İslam’a özgü çok daha derin ve özel bir kavramdır. Zira, karz verme işlemi, sadece bir kişiye para vermek değil, aynı zamanda toplumda adaletin, yardımlaşmanın ve güvenin sağlanması anlamına gelir. Yani karz, sadece finansal değil, aynı zamanda insani bir sorumluluktur.
Çocukken annemle pazara giderken, yaşlı bir teyze, cebinden bir miktar parayı çıkarıp, “Bunu bir ihtiyacı olana vereceğim” demişti. O an, para verme ya da borç verme konusunun sadece bir ekonomik işlem olmadığını anlamıştım. İşin içinde bir güven, bir iyilik vardı. O zamanlar, “karz” kavramını anlamamıştım ama büyüdükçe, bu anı düşündüm. İslam hukukunda karz, aynı şekilde borç verenin, yalnızca maddi yardımda bulunmadığını, insanın ruhsal dünyasına da bir katkı sağladığını anlatır.
Karz’ın İslam Hukukundaki Yeri
İslam’da karz, borç verilirken hem karşılıklı rızaya hem de adalete dayanır. Yani, borç veren kişi borcu geri alacağına dair bir taahhüt ister, ancak bununla birlikte, karz veren kişi, karşısındaki kişinin sıkıntıya düşmesini engelleyecek kadar merhametli olur. İşte bu yönüyle karz, çok önemli bir kavram. Çünkü hem maddi hem de manevi sorumluluğu beraberinde getirir.
Mesela, biz ekonomide her zaman rasyonel düşünürüz, değil mi? Bir yatırım yaparken ya da borç verirken, geri dönüşüm oranını, faiz oranlarını, hatta vade tarihlerini hesaba katarız. Ama İslam’da durum biraz farklı. Karz veren kişi, karzdan elde ettiği geri dönüşü sadece ekonomik açıdan değerlendirmez. O kişinin nasıl bir durumda olduğunu, ihtiyacını ne şekilde giderebileceğini ve bu borcu ödeyip ödeyemeyeceğini düşünür.
Özellikle de borç veren kişinin gücü ve zenginliği, toplumun zayıf halkalarına yardım etme yükümlülüğünü doğurur. Sonuçta İslam hukuku, sadece borçla değil, aynı zamanda bunun getirdiği toplumsal sorumlulukla ilgilenir. Borç verirken iyilik yapma düşüncesi ön plandadır.
Karz ve Faiz: İslam’daki Fark
İslam hukukunda faiz (riba) yasaktır. Buradaki fark, “karz” ile “faiz” arasındaki temel ayrımdır. Faiz, borç verenden alınan ilave para iken, karz, hiçbir şekilde fazlalık istemeyen bir borç verme türüdür. Yani faizli kredi almak, İslam hukukuna göre haram kabul edilirken, karz, dürüstlük, güven ve yardım amacı taşır.
Bir örnek vermek gerekirse: Benim iş hayatımda, banka kredisiyle alınan bir ev ya da işyeri, faizle yapılan işlemlerle gerçekleşir. Ama karz veren bir kişi, borçluya, ihtiyaç duyduğu kadar yardım eder ve hiçbir şekilde fazla bir şey talep etmez. Bu, dini ve insani bir bakış açısıyla yapılır. Yani borç verenin amacı, kar etmek değil, yardım etmektir.
Karz’ın Sosyal Hayattaki Rolü
Hayatımda bazen çok ihtiyaç duyduğum ama kimseye söylemek istemediğim anlar oldu. Borç almak zor olsa da, bazen gerçekten bir dostun yardımı, bir karz verecek kişinin ellerinden çıkan bir el, bütün yükü hafifletebilir. Karz, aslında sadece parayı vermek değil, duygusal bir yükü kaldırmaktır. Mesela, bir arkadaşım zor bir dönemde, bana yardımcı oldu. Hiçbir zaman fazlasını istemedi, geri ödeme konusunda baskı yapmadı. Bu davranışı, karzın hem maddi hem de manevi boyutunu, İslam’ın adalet anlayışını yansıtıyordu.
Yani, karz, sadece bir finansal yardım değil, toplumun bir arada olması için bir köprüdür. İslam toplumunda, karz veren kişi, kendisi için de bir sevap kazanır çünkü borç verirken bir iyilikte bulunmuş olur. Ancak, bu, kişisel çıkar gözetilmeden yapılmalıdır. Zaten İslam’da bir şeyin amacı, insanlar arasında adaleti sağlamak, gönülleri birbirine yakınlaştırmak ve toplumsal dengeyi kurmaktır.
Karz ve Bugünün Dünyası
Bugün, ekonomik dünyamızda karz, genellikle bir borç verme, faiz ve ödemenin geçtiği bir işlem olarak görünüyor. Ama bir zamanlar, karz, toplumda güvenin, dayanışmanın, yardımlaşmanın ve yardımseverliğin temeliydi. İslam’da ise bu yardımların belirli kurallara ve ilkelerle yapılması gerektiği vurgulanır. Elbette bu, bizlere yalnızca maddi değil, aynı zamanda manevi sorumluluklar da yükler.
Örneğin, iş yerindeki bir arkadaşım, çok zor durumda kalmıştı. Kredi kartı borçları, iş kaybı derken adeta çıkmazdaydı. Ona yardımcı olmanın, sadece maddi değil, moral açısından da önemli olduğunu düşündüm. O an, karzın, bir insanın hayatında nasıl bir fark yaratabileceğini bir kez daha fark ettim. Her ne kadar modern dünyada karzın finansal yönü öne çıksa da, İslam’daki bakış açısı daha çok insan olmanın ve yardımlaşmanın güzelliği üzerine kuruludur.
Sonuç Olarak: Karz Ne Demek İslam Hukukunda?
Karz, İslam hukukunda, sadece borç verme anlamına gelmekle kalmaz. Bu, bir insanın maddi ve manevi sorumluluğunun altına girmesi, yardım etmeyi ve toplumsal sorumluluğunu yerine getirmeyi gerektirir. Karz, borç veren kişiye sevap kazandıran, karşılıklı güveni sağlayan, insanlara yardım elini uzatmanın bir yoludur. İslam’daki adalet, sadece maddiyatla değil, manevi değerlerle de ölçülür.
Bunu düşündükçe, karzın gerçek anlamını daha iyi anlıyorum. Ekonomik hayatımızda “borç” bir yük gibi gözükse de, İslam’ın öğretileriyle karz bir sorumluluk, bir iyilik ve toplumsal bağların güçlenmesidir. Bu kavram, aslında bize sadece bir borç verme şekli sunmaz; insanlık için bir derin anlam taşır.